Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı
EKYS’de eğitim bilimleri sorularının çıktığı konuların net ve özet anlatımı: kuramlar, süreçler, denetim, insan kaynakları, yönetici yeterlikleri, program ve öğretim, okul güvenliği. Önemli kavramlar renkli kutularda, karşılaştırmalar tablolarda.
Konu anlatımı: bütün konular tek dosyada. Hap bilgiler: her konunun yalnız ezber kutuları ve özet tabloları — sınav öncesi kısa tekrar — sayfanın en altında da var.
1 Eğitim Yönetimi ve Yönetim Kuramları
Sıralama: Kamu yönetimi ⊃ eğitim yönetimi ⊃ okul yönetimi. Eğitim yönetimi kamu yönetiminin, okul yönetimi de eğitim yönetiminin alt alanıdır. Eğitim büyük ölçüde devlete bağlı olduğu için eğitim yönetimi politik etkilere açık bir alandır.
Kuram nedir, ne işe yarar?
- Kuram, uygulamacı için bir başvuru çerçevesidir; karar vermede yol gösterir.
- Kural ve norm koyucu kuram: olması gerekeni belirler. Betimleyici kuram: var olanı açıklar.
| Klasik (Geleneksel) | Neo-klasik (Davranışsal) | Modern |
|---|---|---|
| Bilimsel Yönetim (Taylor) Yönetim Süreci (Fayol) Bürokrasi (Weber) | İnsan İlişkileri (Hawthorne, Mayo) McGregor X–Y Likert Sistem 4 Grup Dinamikleri | Sistem Yaklaşımı Durumsallık Yaklaşımı |
1. Klasik kuramlar — "örgüt bir makinedir"
Klasik kuramın insan varsayımları: insan rasyoneldir, ekonomik çıkarını öne alır (homo economicus), doğuştan tembeldir, sıkı denetimle verim artar, yönetilmeye ihtiyaç duyar ve iş güvenliğini özgürlükten çok önemser. Örgüt varsayımları: verimlilik teknik bir sorundur, işler en ince ayrıntısına kadar belirlenmeli, otorite tepede toplanmalı, uzmanlaşma verimi artırır, ilkeler her yerde ve her zaman geçerlidir.
İşi parçala → parçaları bilimsel olarak incele → standartlaştır → birleştir → personeli yerleştir → teşvik et → bilimsel olarak kontrol et. Esaslar: gelişigüzellik yerine bilim, düzensizlik yerine ahenk, bireysellik yerine işbirliği, düşük verim yerine maksimum çıktı, çalışanın eğitimi.
Eleştiri: insanı yalnızca bir üretim faktörü sayar, sosyo-psikolojik ihtiyaçları görmez.
Örgütün tamamını ele alır; yönetimin bütün alanları için kalıcı ilkeler geliştirir. Süreçler: Planlama, Örgütleme, Emir-komuta, Koordinasyon, Kontrol. Bilimsel yönetimden farkı: yalnız statik yapıyla değil, yönetimin dinamik yönüyle de ilgilenmesi.
Gulick'in POSDCORB'u: Planning, Organizing, Staffing (kadrolama), Directing, Coordinating, Reporting, Budgeting.
Günlük dildeki "kırtasiyecilik" değil; ideal bir örgüt modelidir. Özellikler: uzmanlaşmaya dayalı iş bölümü, açık hiyerarşi, yazılı ve soyut kurallar, duygusallıktan uzak ilişkiler, liyakate dayalı seçme ve terfi, yasal yetki (yetki makamdan gelir), makam ile kişinin ayrılması, kanunilik, maaş ve iş güvencesi.
Sakıncaları: rol çatışmaları, keyfi kurallar, kişisel gelişime kapalılık, aşırı biçimsellik, teknolojiye uyumsuzluk.
Klasik kuramların ortak noktası: düzen ve istikrar, teknik bilgiye dayalı otorite, örgütsel verimlilik ve etkinlik.
2. Neo-klasik (davranışsal) kuramlar — "örgüt sosyal bir sistemdir"
Klasik kuramın eksiklikleri ve Hawthorne araştırmalarının sonuçları üzerine doğmuştur. Odak: örgütteki insan; insan ilişkileri, informel (biçimsel olmayan) örgüt, gruplar, algı ve tutum, motivasyon, liderlik, çatışma. İnsanın yalnız maddi değil sosyo-psikolojik yönden de tatmini önemlidir.
| X Kuramı (McGregor) | Y Kuramı (McGregor) | |
|---|---|---|
| İnsan | Tembeldir, sorumluluktan kaçar, zorlanmalı ve sıkı denetlenmeli, değişime direnir | Çalışmak oyun kadar doğaldır, sorumluluk ister, kendini denetler, yaratıcıdır |
| Yönetici | Otoriter, işe odaklı, yetki devri az, kurallar yazılı ve ayrıntılı, ceza | Katılımcı, demokrat, astını yetiştirir ve motive eder, kişisel ve örgütsel amaçları dengeler |
Z Kuramı (William Ouchi): X ve Y'ye alternatif, Japon yönetiminden esinli. Güçlü örgüt kültürü, uzun süreli istihdam, uzlaşmaya dayalı karar, bireysel sorumluluk, yavaş terfi, informel kontrol, orta düzeyde uzmanlaşma, çalışanın bütün yaşamıyla ilgilenen destek, takım çalışması.
Sistem 1 İstismarcı-otokratik: astlara güven yok, korku ve ceza, ödül yok.
Sistem 2 İyiliksever-otokratik: sınırlı güven, nadiren görüş alır, ara sıra ödül, inisiyatif yok.
Sistem 3 Katılımcı: belirli ölçüde güven, genellikle görüş alır, önemli kararları kendisi verir.
Sistem 4 Demokratik: tam güven, kararlar birlikte, iletişim hem dikey hem yatay, ödül esastır, biçimsel ve informel örgüt örtüşür.
Sistem 4'e yaklaştıkça örgüt başarısı ve çalışan memnuniyeti artar.
Grup dinamiği: grup içi ve gruplar arası etkileşimlerin bireysel ve örgütsel davranışa etkisinin incelenmesidir. Neo-klasiklere göre çalışan bir gruba ait hissettikçe tatmin olur ve verimi artar; yönetici "otoriter amir" değil "şefkatli baba" gibi davranmalıdır.
Eleştiriler: biçimsel yapıyı ihmal etmesi, örgütü "mutlu aile" gibi görmesi, birey ve örgüt amaçları arasındaki doğal çelişkiyi görmemesi, olayları tek nedenle açıklaması.
3. Modern kuramlar — "bütün ve duruma göre"
Sistem; birbiriyle ilişkili parçalardan oluşan ve çevreyle etkileşen bir bütündür. Bütün önemlidir; parça, bütüne katkısı ölçüsünde önemlidir. Örgüt açık sistem olarak ele alınır; alt sistemler arasındaki karşılıklı bağımlılık vurgulanır; klasik ve davranışsal kuramların bulguları birlikte değerlendirilir.
Her yerde geçerli "tek en iyi yol" yoktur; duruma en uygun yönetim uygulaması aranır. Durum değişince uygulama da değişir. Diğer kuramların yerini almaz, hangisinin hangi durumda işe yaradığını araştırır. Teknoloji ve dış çevre (yasalar, rakipler vb.) iki önemli boyuttur.
2 Eğitim Yönetimi Süreçleri
| Fayol (5) | Gulick — POSDCORB (7) | Gregg (7) |
|---|---|---|
| Planlama Örgütleme Emir verme Eşgüdümleme Kontrol | Planlama Örgütleme Kadrolama Yöneltme Eşgüdümleme Raporlama Bütçeleme | Karar Planlama Örgütleme İletişim Koordinasyon Etki Değerlendirme |
Süreçlerin sınıflandırmasında kesinlik yoktur ve hiçbir süreç diğerinden daha önemli değildir; her biri amaca ayrı katkı sağlar.
Uygulamadan önce düşünmeyi öngören zihinsel süreç. Belirsizliği azaltır, dikkati amaca odaklar, kontrolü kolaylaştırır. İlkeleri: amaca yöneliklik, bütünlük, ölçülebilirlik, geliştirilebilirlik, güvenirlik, tutumluluk, yalınlık. Eğitim planlaması kalkınma planlarıyla bütünleşmeli, sistemi bütün olarak ele almalı, nicel ve nitel boyutu birlikte gözetmelidir.
Amaçlar için yapıyı kurmak ve iç güçleri bütünleştirmek. Üç aşama: yapıyı kurma (işleri belirleme, basamaklandırma, yetki ve sorumluluk), kadrolama (seçme, işe alma, yetiştirme), donatım (çalışma ortamı). Modeller: dikey (tek emir zinciri, merkezî) ve yatay (taşraya daha çok özerklik, yerel yönetim).
Duygu, düşünce ve bilginin paylaşılarak anlamların ortaklaşması. Öğeler: kaynak, mesaj, kanal, alıcı, geri bildirim. Türler: sözlü, yazılı, sözsüz. Engeller: bireysel (önyargı), fiziksel (gürültü, uzaklık), hiyerarşik, anlamsal (semantik), korunma (önceden verilen söz), sınırlama (bilgi gizleme).
Birimler arasında ilişki ve işbirliği sağlamak, iş bölümüyle ayrılan işleri birleştirmek. Dikey (alttan üste, üstten alta), yatay (birimler arası), çapraz (proje ve matris yapılarda).
Hedeflerden sapmayı önlemek, işleyişi izleyip düzeltmek. Dört aşama: ölçüt koyma → ölçme → karşılaştırma → düzeltme. Türkiye'de denetim maarif müfettişleri eliyle yürütülür; okul müdüründen ders yılı boyunca öğretmenlerin derslerine en az 2 kez girmesi, rehberlik etmesi beklenir.
3 Eğitim Denetimi ve Denetim Modelleri
Denetimin üç öğesi (çembersel işler): Durum saptama (var olanın "fotoğrafını çekmek") → Değerlendirme (karar için bilgi sağlama, seçeneklere ağırlık verme) → Düzeltme-geliştirme (eksikleri tamamlama, sapmaları düzeltme).
- Amaçlılık: amaçsız etkinlik boşunadır; denetimin gerekçesini ve hedefini belirler.
- Planlılık: uzun ve kısa dönemli planlara bağlanır, denetlenenlerin görüşü alınır.
- Süreklilik: denetim kesintisiz olmalı; yoksa düzeltmeler için geç kalınır.
- Nesnellik (bilimsellik): nesnel ölçüt, tarafsızlık, geçerli ve güvenilir veri.
- Bütünlük: sistem görüşü; ör. öğrenci başarısızlığını yalnız öğretmene bağlamamak.
- Durumsallık: mutlaklık karşıtıdır; farklı koşullarda çalışandan aynı sonuç beklenmez. Esneklik bu ilkenin içindedir.
- Açıklık: beklentiler ve denetçinin yöntemi açık olur; güveni ve katılımı artırır.
- Demokratiklik: denetçi yetkiden çok etki, özendirme, işbirliği ve katılımı kullanır.
Otoriter, kurallara sıkı bağlı, kontrol ve raporlamaya dayalı, durum saptamayla sınırlı, ast-üst ilişkisi belirgin, yargılayıcı, cezalandırıcı, didaktik. "En iyi tek yöntem vardır, ben bilirim" anlayışı; evrak ve hata odaklı. İyi yanı: standart sağlaması.
Çağdaş (modern-alternatif) denetim modelleri
| Model | Özü |
|---|---|
| Sanatsal | Rehberlik odaklı; öğretmenin iyi yanlarını görür, birçok doğru yöntem olduğunu kabul eder; güven ve diyalog, güçlü iletişim. |
| Öğretimsel | Sınıftaki öğrenme-öğretme sürecini geliştirmek için öğretmenle işbirliği. |
| Klinik | Yüz yüze iletişim, nesnel geri bildirim; verinin gözlemle birinci elden toplanması. Aşamalar: tanışma → gözlem öncesi görüşme → sınıf gözlemi → gözlem sonrası görüşmeye hazırlık → gözlem sonrası görüşme. |
| Gelişimsel | Öğretmenin gelişim düzeyini (bilişsel, kavramsal, ahlaki, benlik) analiz edip ona uygun denetim davranışı. |
| Farklılaştırılmış | Öğretmene denetim türü konusunda seçenek sunar; aday ve sorunlu öğretmene yoğun gelişim fırsatı. |
4 Eğitimde İnsan Kaynakları Yönetimi
İnsan, yönetilmesi en güç ama iyi yönetildiğinde en büyük üstünlüğü sağlayan kaynaktır. Eğitimde İKY; öğretmen, yönetici, uzman, müfettiş ve destek personelinin planlanması, örgütlenmesi, geliştirilmesi, yönlendirilmesi ve değerlendirilmesidir.
1) İnsan kaynakları planlaması 2) İş gören bulma ve seçme 3) Geliştirme 4) Değerleme ve ödüllendirme 5) Endüstriyel ilişkiler 6) Güvenlik ve sağlık. Diğer sınıflama: istihdam, geliştirme, ücretleme, bütünleştirme.
Verimlilik (eğitimde: öğrencinin amaçlara ulaşma derecesi), iş hayatının kalitesi (öğretmenin örgütsel bağlılığını belirler), hukuksal uyum, rekabet avantajı (yeni kamu yönetimi anlayışı), işgücünün uyum yeteneği.
İKY ilkeleri
- Liyakat: göreve en uygun kişiyi getirmek; işe alma, terfi ve ödülde temel ilke.
- Kariyer: meslekte ilerleme. Kadro (pozisyon) sistemi işe yöneliktir, kişi görevin niteliklerini önceden kazanır; rütbe sistemi kişiye yöneliktir, kişi bir meslek alanı için alınır. 657 s. DMK md. 3'te tanımlıdır. Öğretmenlikte kariyer basamakları: öğretmen → uzman öğretmen → başöğretmen.
- Eşitlik: dil, ırk, cinsiyet, din, düşünce ayrımı yapmamak; "eşit işe eşit ücret".
- Güvence: ağır kusur olmadıkça iş ve hakların korunması; kariyer sistemiyle ilişkilidir.
- Tarafsızlık: siyasal amaçlı atamaların önlenmesi, yansız davranma.
Etkileyen etmenler: İç çevre (kontrol edilebilir): bireysel nitelikler, iş nitelikleri, bireyler arası ilişkiler, örgütsel özellikler, örgüt kültürü. Dış çevre (kontrol edilemez): işgücü kaynakları, rakipler, halk, sendikalar, teknoloji, yasalar.
Yaklaşımlar: geleneksel (personel işleri), işveren ilişkileri, İK iş ortağı, stratejik İK, çeşitlilik ve dahil etme, performans yönetimi, yetenek yönetimi.
| İş başı eğitim | Oryantasyon teknikleri |
|---|---|
| Gözetimci nezaretinde (en eski, ucuz), coaching (amir sistemli gözlem ve yönlendirme), monitör (kılavuz), staj, rotasyon (birimler arası dolaştırma) | Anlatım, örnek olay (gerçek durumu tartışma), işletme oyunları (benzetim), rol oynama, in-basket (ayrılan yöneticinin yerine geçip masasındaki işleri çözme) |
5 Eğitim Yöneticilerinin Yeterlik Alanları
Yeterlik: bir davranışı yapmak için gereken bilgi ve beceriye sahip olmaktır. Okul yöneticisi, okulu bir sosyal sistem olarak dengede tutmak için hem örgüt mühendisi hem sosyal mühendis olmalıdır.
Rol değişimi: 1960'lar program yöneticisi → 1980'ler eğitimsel (öğretimsel) lider → 1990'lar dönüşümcü (transformasyonel) lider. Literatürdeki 6 rol: yöneticilik, öğretimsel liderlik, disiplin koyuculuk, insan ilişkilerini kolaylaştırıcılık, değerlendiricilik, çatışma uzlaştırıcılık.
Yöntem, süreç ve tekniklerde uzmanlık. Okulda: okul maliyesi, iç maliye ve işletme (bütçe, muhasebe, satın alma, bordro), binaların bakımı ve planlanması.
Bireyle ve grupla çalışabilme, güdüleme, grup dinamiği, moral, güven, yetki verme, uzlaşma.
Okulu toplum, eğitim sistemi ve evrensel ölçüler içinde bütün olarak görmek; parçalar arası etkileşimi kavramak, kuramları izlemek. Üst kademede önemi artar.
Yönetici başlangıçta yalnızca statü lideridir; makamın verdiği formal yetki, gruptan gelen sosyal yetki ve bilgiden gelen teknik yetki ile desteklenince gerçek lider olur.
6 Etkili Okul Yöneticisi
- Zamanının nereye gittiğini bilir.
- Çalışmaya değil sonuca odaklanır; "benden ne bekleniyor?" diye başlar.
- Güçlü yanlarına dayanır.
- Birkaç büyük alana yoğunlaşır, öncelik koyar.
- Etkili karar alır; iyi kararın çelişen görüşlerden doğan bir yargı olduğunu bilir.
Olmak: profesyonel ve iyi karakterli olmak. Bilmek: liderlik etkenlerini, kendini, mesleğini, insan doğasını, örgütü bilmek. Yapmak: yönlendirme, uygulama, güdüleme.
Greenfield: etkili yönetici enerjik, iyi dinleyici ve gözlemci, strese dayanıklıdır. Morris (21. yy): kolaylaştırıcı, öğretici, uzman danışman, kaynak eşgüdümcüsü, iletişimci, destekleyici. Aydın'ın kritik görev alanları: öğretim ve program geliştirme, öğrenci işleri, okul-çevre liderliği, personel, bina-ulaşım, örgüt yapısı, bütçe ve işletme.
Günümüz okul yöneticisinden yöneticiden çok lider olması; vizyon ve misyon geliştirmesi, okulu öğrenen okula dönüştürmesi, ekip ruhu ve sinerjik yönetim, yetki devri, teknolojiyi okula kazandırma, katılımcı ve demokratik yönetim beklenir. Kendini geliştirmeyen yönetici personelini geliştiremez.
7 Eğitim Türleri ve Eğitim Programları
| Formal | İnformal |
|---|---|
| Planlı, amaçlı, profesyonel eğitimci rehberliğinde, değerlendirme var (okul, kurs) | Plansız, yaşantı yoluyla, değerlendirme yok (bahçede voleybol izleyip kuralları öğrenmek) |
| Örgün (formal) | Yaygın (formal) |
| Okulda, yasalara göre, kademeli; sonunda diploma; bir kademe bitmeden diğerine geçilmez | Örgün eğitime hiç girmemiş, devam eden ya da ayrılanlara; sertifika; yaş sınırı ve önkoşul kademe yok (okuma-yazma kursu, hizmet içi eğitim) |
| Program | Kapsam |
|---|---|
| Eğitim programı | Okul içi ve dışı bütün planlı yaşantılar düzeneği (en geniş) |
| Öğretim programı | Bir öğretim basamağındaki derslerin konuları, amaçları, haftalık saatleri, yöntemleri |
| Ders programı | Tek dersin amaç, öğrenme-öğretme, araç ve ölçme-değerlendirmesi |
| Müfredat | Yalnız ders ve konu listesi; amaç ve yöntem yok |
| Ünitelendirilmiş yıllık plan | Zümrece yıl başında yapılır; aylara ve haftalara göre |
Resmî (yazılı, açık): standart ve geneldir. Uygulanan (öğretilen): resmî programın okula ve öğretmene göre yaşama geçirilmiş, somut hâli. İhmal edilen: atlanan, geçiştirilen kısımlar (spor salonu olmayan okulda beden eğitiminin geçiştirilmesi). Örtük: yazılı olmayan; okul kültürü, iklimi ve ilişkilerden kendiliğinden doğan öğrenmeler. Ekstra (fazladan): planlı ama resmî program dışı; gönüllü sportif, sanatsal, kültürel etkinlikler (koro, kulüp).
İyi programın özellikleri: işlevsel, çerçeve (ayrıntıya girmeyen), esnek, değişmez ve genel çekirdek (ör. Atatürk ilke ve inkılapları her yerde), toplumsal değerlere dayalı, uygulanabilir, ekonomik, millî eğitimin amaçlarına uygun, bilimsel.
8 Öğretim İlkeleri ve Stratejileri
| İlke | Kısaca |
|---|---|
| Hedefe görelik | Etkinlikler hedefe hizmet eder |
| Öğrenciye görelik | Gelişim düzeyi, hazırbulunuşluk, ilgi, bireysel farklılık |
| Hayatilik | Okulda öğrenilen gerçek yaşamla ilişkilendirilir |
| Somuttan soyuta · Bilinenden bilinmeyene · Kolaydan zora · Yakından uzağa | Sıralama ilkeleri |
| Açıklık (alenilik) | Anlaşılır dil, örnek ve görsellerle kalıcılık |
| Etkin katılım | Yaparak-yaşayarak, sorumluluğu üstlenerek |
| Güncellik (aktüalite) | Güncel olaylar, belirli gün ve haftalar |
| Ekonomiklik | En kısa sürede, az emekle çok kazanım |
| Bütünlük | Bilişsel, duyuşsal ve devinişsel alanın birlikte gelişimi |
| Sosyallik | Kurala uyma (otorite) ile özgürce seçme dengesi |
| Sunuş | Buluş | Araştırma-inceleme | |
|---|---|---|---|
| Temsilci | Ausubel | Bruner | Dewey |
| Akıl yürütme | Tümdengelim | Tümevarım | İkisi birlikte |
| Hedef düzeyi | Bilgi | Kavrama ve üstü | Uygulama ve üstü |
| Yöntem | Anlatım, soru-cevap, gösteri | Tartışma, beyin fırtınası, örnek olay | Problem çözme, deney, gözlem |
| Not | Kısa sürede çok bilgi; sıkıcı olabilir | Merak ve keşif; zaman ister | Bilimsel düşünme; önbilgi ve zaman ister |
9 Öğrenme ve Öğretme Modelleri
Her öğrenciye ihtiyacı kadar zaman verilirse herkes hedeflenen düzeye ulaşır; belirleyici değişken zamandır. Gereken süre harcanandan fazlaysa tam öğrenme olmaz.
Uygun koşullar sağlanırsa hemen herkes her şeyi öğrenebilir; başarı yeteneğe değil öğretimin niteliğine bağlıdır. İpucu, pekiştirme, dönüt-düzeltme, katılım; tam öğrenme ölçütü; bir ünite öğrenilmeden diğerine geçilmez.
Öğeler: program, araç, öğrenci. İlkeler: küçük adımlar, etkin katılım, anında düzeltme, bireysel hız, başarı (ipucu).
Dewey, Piaget, Vygotsky, Bruner, Glasersfeld. Bilgi hazır verilmez; öğrenci önbilgisi ve deneyimiyle bilgiyi zihninde yapılandırır. Öğretmen rehber ve birlikte öğrenen; ne öğrenildiğinden çok nasıl öğrenildiği önemlidir.
Gerçek hayat problemine disiplinler arası çözüm; süreç + ürün birlikte, asıl önemli olan süreç; öz değerlendirme, rapor ve sunu, çalışma takvimi.
Gerçek problemlere araştırma ve tartışmayla çok yönlü çözüm. Basamaklar: problemi belirleme → analiz → hipotez → hipotezi test etme → en iyi çözümü seçme. Öğretmen rehberdir.
Öğrenme hiyerarşisi (8, basitten karmaşığa): işaret (klasik koşullanma) → uyarıcı-tepki → zincirleme (motor) → sözel çağrışım → ayırt etme → kavram → ilke (neden-sonuç, ör. karenin alanı) → problem çözme (en üst düzey).
Yöntem seçimini etkileyenler: hedef, öğrenci, içerik, strateji, ortam, süre, öğrenci sayısı, maliyet ve öğretmenin beceri-tutumu.
10 Öğretim Yöntem ve Teknikleri
| Yöntem | Artısı | Sınırlılığı |
|---|---|---|
| Anlatım | Çok kişiye kısa sürede çok bilgi, ekonomik, dinleme alışkanlığı | Etkileşim zayıf, öğrenci edilgen, dönüt yok, sıkıcı |
| Soru-cevap | Analitik ve eleştirel düşünme, öğrenme güçlüğünü belirleme, katılım | Anlaşılmayan soru özgüveni düşürür; iyi soru sormak güç |
| Gösteri | Beceri öğretimi, işlem basamaklarını standartlaştırır, kalabalık sınıfta da olur | Hazırlık ve zaman ister; desteklenmezse kalıcı olmaz |
| Rol oynama | Yaratıcılık; çekingen öğrencinin sosyal gelişimi; kalıcı öğrenme | Kalabalık sınıfta güç, uzun hazırlık |
| Tartışma | Etkileşim, demokratik süreçleri yaşayarak öğrenme, çok çözüm | Uzarsa dikkat dağılır, rekabet doğabilir |
| Problem çözme | Bilimsel ve sistemli düşünme, nedensellik, özgüven | Problemi tanımlamak güç, zaman ister |
| Örnek olay | Neden-sonuç kavrayışı, öngörü, eleştirel düşünme | Düzeye uygun olay bulmak güç, zaman alır |
Münazara: iki ekip, jüri ve dinleyici önünde karşıt tezleri savunur.
Panel: 3-5 kişi, önceden belirli konuyu dinleyici önünde samimi havada tartışır.
Zıt panel: sınıf ikiye ayrılır; yarısı soru sorar, yarısı yanıtlar; konu tekrarına uygundur.
Sempozyum: bir konunun farklı yönleri seri konuşmalarla sunulur; oturumda 3'ten az 6'dan çok üye olmaz.
Açık oturum: amaç sonuca ulaşmak değil bilgilendirmektir.
Forum: panel, sempozyum, konferans vb. sonrasında dinleyicilerin soru sorarak katılmasıyla oluşur.
Kollegyum: iki grup (3-4 kişi): önce ilgili öğrenci/dinleyici temsilcileri, sonra uzmanlar konuşur.
11 Bilgi İşleme Kuramı ve Materyal Tasarımı
Biliş: bilginin duyulardan alınıp işlenmesi, uzun süreli belleğe kaydedilmesi ve geri getirilmesi. Üst biliş: nasıl öğrendiğinin ve düşündüğünün farkında olmak (düşünmek biliş, nasıl düşündüğünü bilmek üst biliş).
| Duyusal kayıt → Kısa süreli bellek | Kısa süreli → Uzun süreli bellek |
|---|---|
| Dikkat (öğrenmenin ilk adımı), algı (duyusal bilgiyi yorumlama), tanıma (uzun süreli bellekle karşılaştırma; tanıdık bilgi daha hızlı işlenir) | Kodlama (ezber / anlamlandırma), örgütleme (gruplama), eklemleme (zor bilgiyi tanıdıkla eşleştirme: hücreyi nar ile anlatmak — analoji), etkinlik (yaparak-yaşayarak) |
İki boyutlu (harita, diyagram, grafik): ucuz, kolay, karmaşığı basitleştirir; dayanıksız. Üç boyutlu (gerçek nesne, model, maket): ilgi ve gerçeklik; pahalı, saklama sorunu. Yazılı (ders kitabı, çalışma yaprağı): erişilebilir, taşınabilir; okuma düzeyi ve tek yönlü sunum sınırlılığı. Yazı ve gösterim tahtaları (akıllı, manyetik, bülten).
Yapısal öğeler: alan, çizgi, şekil-form, doku, renk (küçük yaşa parlak, büyüklere pastel). Yerleşim öğeleri: oran-ölçek (zürafa = üç insan boyu), ritim (göz kolay kaysın), vurgu (ok, renk, büyüteç), hizalama, denge (formal = simetrik; informal = ağırlık eşit, öğeler farklı, hareketli), bütünlük.
Araç mekanik-elektronik yardımcıdır; gereç daha çok basılı-yazılı, basit, ekonomik ve geçicidir. Araç-gereç öğrenciye dikkat, ilgi, hatırlama ve kalıcılık; öğretmene aşırı sözel iletişimden kurtulma ve çok duyuya hitap kazandırır.
12 Okul Güvenliği, Okul Sağlığı ve Kriz Yönetimi
Okul güvenliği: öğrenci ve personelin kendini fiziksel, psikolojik ve duygusal olarak güvende hissetmesi ve öğrenmeye uygun ortam. Maslow'a göre güvende hissetmeyen öğrencinin öğrenmeye güdülenmesi çok zordur. Türkiye'de kavram çoğu zaman yalnız şiddetle ilişkilendirilir; oysa çok boyutludur.
Kontrol kuramı: şiddetin kökü toplumsal değerlerin aile ve okulca aktarılamamasıdır; okul toplumsal kontrolün en önemli aracıdır. Okul iklimi kuramı: okul ne kadar sağlıklı ve açık iklimdeyse o kadar güvenlidir; düşük başarı beklentisi suçu besler. Toplumsal çözülme kuramı: okul toplumun aynasıdır; okul güvenliği = toplum güvenliği + aile güvenliği.
Mekân: ev-okul arası, okul içi, sınıf içi (evden çıkıştan dönüşe; taşımalı eğitimde daha önemli). Boyutlar: akran şiddeti, öğretmen şiddeti, doğal afet, sağlık-temizlik, cinsel istismar, psikolojik-duygusal, etnik-siyasi güvenlik. Zorbalığın 3 ölçütü: kasıtlı zarar, süreklilik, eşit olmayan güç.
Okul yöneticisi: güvenlik planlama ekibini kurar, yıllık güvenlik değerlendirmesi yapar, sosyal destek ekibi ve krize müdahale planı oluşturur. Rehber öğretmen: sorunları ve nedenlerini belirler, grup rehberliği ve psiko-eğitim yürütür, uyum güçlüğü olan öğrenciyle görüşür.
| MEB 2018/10 Okullarda Güvenlik Önlemleri Genelgesi — sınavlık noktalar | |
|---|---|
| Ziyaretçi | Kayıt altına alınır, giriş kartı verilir, kontrolden geçer |
| Acil durum planı | MEBBİS İSGB modülüne yüklenir; değişiklik en az 3 iş günü içinde işlenir; yılda en az 1 tatbikat (28681 s. Acil Durumlar Yönetmeliği) |
| Risk değerlendirmesi | 28512 s. İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği; MEBBİS İSGB modülünden takip |
| Sabotaj | Sabotajlara Karşı Koruma Planı (20033 s. Yönetmelik) |
| Yangın | Binaların Yangından Korunması Yönetmeliği ve MEB Yangın Önleme ve Söndürme Yönergesi |
| İlk yardım | İlk yardım dolabı/çantası; reçeteyle alınan ilaç bulundurulmaz; ilkyardımcı personel |
| Bağımlılık | 2014/20 Uyuşturucu ile Mücadele Genelgesi; risk grubu öğrenci aileyle izlenir |
| Teknoloji | Derslik ve laboratuvarda iletişim araçlarının kullanılmasına izin verilmez |
Okul sağlığı: öğrenci ve personelin bedensel, ruhsal ve sosyal iyilik hâli. MEB–Sağlık Bakanlığı protokolü ilk 2006'da, yenisi 17.05.2016'da imzalandı; ardından 2017/10 Genelgesi (18 madde). Öne çıkanlar: Beyaz Bayrak, Beslenme Dostu Okul, kantin denetimi, Sağlıkla İlgili Fiziksel Uygunluk Karnesi ölçümü yılda 2 kez (beden eğitimi öğretmeni, e-Okul'a girilir). Periyodik muayene aile hekimince yapılır. Taramalar: görme, işitme (en önemli neden kronik orta kulak iltihabı; okullarda %3-10), diş, büyüme-gelişme. Ruh sağlığında davranış bozuklukları çevreyi (saldırganlık), duygusal bozukluklar çocuğu (kekemelik, tik, tırnak yeme) etkiler.
13 Yönetim Etiği ve Kamu Görevlileri Etik İlkeleri
5176 sayılı Kanun (2004) ile kuruldu; kamu görevlilerinin uyması gereken etik davranış ilkelerini belirler ve ilkelere aykırılık iddialarını inceler. İlkeler Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir; göreve başlayan kamu görevlisi etik sözleşme imzalar.
Kamu hizmeti bilinci · halka hizmet bilinci · hizmet standartlarına uyma · dürüstlük ve tarafsızlık · saygınlık ve güven · nezaket ve saygı · çıkar çatışmasından kaçınma · görevi menfaat için kullanmama · hediye alma yasağı · kamu kaynaklarını amacı dışında kullanmama · savurganlıktan kaçınma · bilgi verme, saydamlık ve katılımcılık · yöneticilerin hesap verme sorumluluğu · eski kamu görevlileriyle ilişkiler · mal bildirimi.
Kamu görevlisi görevi ile ilgili olarak, kendisiyle iş ilişkisi olan kişilerden hediye alamaz; bayram, tebrik gibi vesileler bu yasağı kaldırmaz. Kişisel çıkarın görev kararını etkileyebileceği durum çıkar çatışmasıdır; görevli bunu fark ettiğinde amirine bildirir ve süreçten çekilir.
İki ya da daha fazla değerin (ör. akrabalık bağı ↔ adalet) çatıştığı ve hangisine göre davranılacağının belirsiz olduğu durumdur. Yönetici kararı tarafsızlık, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütleriyle verir.
| Örgütsel adalet boyutu | Ne ile ilgilidir? |
|---|---|
| Dağıtım adaleti | Kaynak, ödül ve görevlerin dağıtımının hakkaniyeti |
| İşlem adaleti | Karar süreçlerinin ve kuralların adil, tutarlı uygulanması |
| Etkileşim adaleti | Kararların uygulanmasında kişilere saygılı ve dürüst davranılması |
14 Değerler Eğitimi Yaklaşımları ve Ahlak Gelişimi
| Yaklaşım | Temel fikir | Sınıfta görünümü |
|---|---|---|
| Değer aktarımı (telkin) | Doğru kabul edilen değerler doğrudan öğretilir | Öğüt, model olma, ödül-ceza |
| Değer belirginleştirme | Öğrenci kendi değerlerinin farkına varır; dayatma yoktur (Raths, Harmin, Simon) | Seçme → değer verme (sahiplenme) → harekete geçme |
| Ahlaki muhakeme | Ahlaki ikilemler üzerinde akıl yürütme (Kohlberg) | İkilem tartışmaları |
| Değer analizi | Değer sorunları mantıksal düşünme ve kanıtla çözümlenir | Olguları toplama, sonuçları tartma |
| Karakter eğitimi | Erdemlerin davranış ve alışkanlığa dönüşmesi | Okul kültürü, rol model, tutarlı uygulama |
| Eylem / hizmet öğrenmesi | Değerler topluma hizmet eden eylemle öğrenilir | Sosyal sorumluluk projeleri |
| Kohlberg düzeyi | Evreler | İpucu cümle |
|---|---|---|
| Gelenek öncesi | 1. Ceza-itaat · 2. Saf çıkarcı (araçsal) | “Ceza almamak için…” / “Bana ne kazandırır?” |
| Geleneksel | 3. İyi çocuk (kişilerarası uyum) · 4. Kanun ve düzen | “Ailem benden bunu bekler” / “Kurallar böyle” |
| Gelenek sonrası | 5. Sosyal sözleşme · 6. Evrensel etik ilkeler | “Toplum yararı” / “Adalet ve insan onuru” |
★ Eğitim Bilimleri — Sınavda En Vurucu Noktalar
- Yönetim = başkaları aracılığıyla amaca ulaşma; Drucker: yönetici astlarının performansından sorumlu kişidir. Kamu yönetimi ⊃ eğitim yönetimi ⊃ okul yönetimi.
- Kuram türleri: betimleyici var olanı, kural ve norm koyucu olması gerekeni anlatır.
- Klasik: Taylor bilimsel yönetim (zaman-hareket etüdü; eleştiri: insanı makine görme) · Fayol yönetim süreçleri (planlama, örgütleme, emir-komuta, koordinasyon, kontrol) · Weber bürokrasi (yazılı kural, uzmanlaşma, liyakat; sakınca: değişime uyumsuzluk).
- Gulick POSDCORB (S = staffing/kadrolama) · Gregg karar ve etki basamaklarını ekledi; hiçbir süreç diğerinden üstün değildir.
- Neo-klasik: Hawthorne araştırmaları; örgüt sosyal bir yapı; informel örgüt, motivasyon, liderlik; eleştiri: biçimsel yapıyı ihmal.
- McGregor X (pasif, denetlenmeli) – Y (katılımcı, sorumluluk alır), eser “Örgütlerin İnsan Yönü” · Ouchi Z kuramı · Likert Sistem 1 istismarcı → Sistem 4 demokratik; Sistem 4'e yaklaştıkça verim artar.
- Modern: sistem yaklaşımı (bütün önemli, açık sistem) · durumsallık (tek en iyi yol yok; teknoloji ve dış çevre).
- Denetim: klasikte kontrol, çağdaşta rehberlik ve geliştirme; iş birlikçi, destekleyici, betimleyici, okul temelli.
- Posner program türleri: resmî, uygulanan, ihmal edilen, örtük, ekstra; örtük program okul kültürü ve ilişkilerden doğar.
- İş birlikli öğrenme: heterojen grup, ortak başarı; teknikler: Öğrenci Takımları Başarı Bölümleri, Takım Turnuva, Jigsaw.
- Gagne: 5 öğrenme ürünü (sözel bilgi, zihinsel beceri, tutum, bilişsel strateji, psikomotor) ve 8 basamaklı öğrenme hiyerarşisi (işaretten problem çözmeye).
- Tartışma: münazara (karşıt tez, jüri) · panel (3-5 kişi) · zıt panel · sempozyum (3-6 konuşmacı) · açık oturum (bilgilendirme).
- Kuantum öğrenme (DePorter, Lozanov): yakalama → ilişkilendirme → etiketleme → gösterme → tekrarlama → kutlama.
- Kriz: ani, sınırlı süreli, çok kişiyi etkileyen olağan dışı durum; okul yöneticisi güvenlik planlama ekibini ve krize müdahale planını önceden hazırlar.
- Etik: 5176 Etik Kurulu; hediye yasağı vesile tanımaz; çıkar çatışmasında bildir ve çekil; iki değer çatışırsa etik ikilem.
- Değerler eğitimi: telkin · değer belirginleştirme (seçme-değer verme-harekete geçme) · ahlaki muhakeme (Kohlberg) · değer analizi · karakter eğitimi · hizmet öğrenmesi.
| Kuramcı | Anahtar |
|---|---|
| Taylor | Bilimsel yönetim, zaman-hareket etüdü |
| Fayol | Yönetim süreçleri |
| Weber | Bürokrasi |
| Mayo | Hawthorne, insan ilişkileri |
| McGregor | X – Y |
| Likert | Sistem 1-4 |
| Kohlberg | 3 düzey 6 evre ahlak gelişimi |
- Zaman-hareket etüdü Taylor'ındır, neo-klasiklerin değil.
- Sistem 1 en otokratik, Sistem 4 en katılımcıdır.
- “Sorumlu karar verme” SDÖ becerisi (Maarif) ile “karar verme” üst düzey düşünme becerisi farklıdır.
- Gelenek öncesi = ceza/çıkar; geleneksel = beklenti/kural; gelenek sonrası = evrensel ilke.
Konu anlatımı: bütün konular tek dosyada. Hap bilgiler: her konunun yalnız ezber kutuları ve özet tabloları — sınav öncesi kısa tekrar.
👑 EB Akademi Pro
- İlk 2 test ücretsiz; 3. testten itibaren bütün testler Akademi Pro ile açılır.
- 1 Aralık’a kadar bütün konu anlatımı PDF’leri eklenecek ve 5.000 soruluk havuz oluşacaktır.
- Eğitim bilimleri, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, mevzuat (222, 657, 1739 sayılı kanunlar…) ve T.C. İnkılap Tarihi ayrı ayrı anlatım, PDF ve testlerle.
- Akademi Pro, sitenin Öğretmen/İdareci Pro üyeliğinden ayrı bir üründür.
1 Aralık’tan sonra fiyat artacaktır.
Bu anlatım EB Akademi ekibince eğitim yönetimi ve eğitim bilimleri alan yazınından (Bursalıoğlu, Başaran, Aydın, Başar vb.) ve MEB düzenlemelerinden (2018/10 ve 2017/10 sayılı genelgeler) yararlanılarak özetlenmiştir. Sınav duyurusundaki konu başlıkları esas alınmıştır.